Jeszcze do końca XX wieku polską armią dowodzili wyłącznie mężczyźni. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1991 roku, gdy stopień generalski otrzymała Maria Wittek. Na poznanka.eu opowiadamy o życiu i służbie tej niezwykłej kobiety.
Dzieciństwo i młodość
Maria urodziła się 16 sierpnia 1899 roku we wsi Trębki jako jedno z czworga dzieci Stanisława i Marii Wittek. Jej ojciec był działaczem Polskiej Partii Socjalistycznej. Dzieciństwo Marii przypadło na okres rosnącej aktywności społecznej kobiet, również w sferze wojskowej. Podziemna działalność ojca, której groziło aresztowanie, zmusiła rodzinę do przeniesienia się do Kijowa. To właśnie tam Wittek wstąpiła do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) i ukończyła szkołę podoficerską.
Warto podkreślić, że w tej organizacji kobiety przygotowywały się do służby wojskowej, brały udział w tajnych operacjach, prowadziły działania wywiadowcze i propagandowe, a także dostarczały meldunki i rozkazy. Kierując się poczuciem społecznego obowiązku wobec Polski, Maria aktywnie włączyła się w walkę o niepodległość, wykonując powierzone jej zadania.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1919 roku, Maria Wittek objęła kierownictwo wojskowej sekcji Polskiej Organizacji Wojskowej. Pełniła tę funkcję w bardzo trudnym okresie terroru sowieckiego. Co godne uwagi, Wittek nigdy nie dała się aresztować, kontynuując realizację celów organizacji, w tym organizując transport Polaków uciekających na Zachód przed sowieckim uciskiem.
Wkrótce władze sowieckie wydały nakaz aresztowania Marii, a nawet wyznaczyły nagrodę za jej schwytanie, ale nigdy im się to nie udało. Wittek służyła w polskiej armii jako członkini Ochotniczej Legii Kobiet, a także brała udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Po wstąpieniu do Legii, aktywnie promowała ideę służby wojskowej kobiet i równouprawnienia w siłach zbrojnych. Niestety, w 1922 roku Legia została rozwiązana. Maria jednak się nie poddawała i konsekwentnie dążyła do wyznaczonego celu. Stopniowo awansowała, zajmując coraz wyższe stanowiska. Wkrótce została mianowana kierowniczką Działu Nauki w Społecznym Komitecie Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju. Od 1928 roku pełniła funkcję komendantki Przysposobienia Wojskowego Kobiet.
W 1935 roku Wittek stanęła na czele Departamentu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, który został utworzony przez marszałka Józefa Piłsudskiego. Liczba kobiet, biorących udział w szkoleniach, stale rosła. Do lat 30. XX wieku było ich już 100 tysięcy, co było największym osiągnięciem Wittek w zakresie przygotowania kobiet do działań wojennych. W obliczu narastającego zagrożenia II wojny światowej, w 1938 roku organizacja została zreorganizowana. Na początku 1939 roku zmieniono jej nazwę na Organizację Przysposobienia Wojskowego Kobiet, a Maria została mianowana jej komendantką.
Działalność podczas II wojny światowej
Po wybuchu II wojny światowej Maria Wittek otrzymała awans na podpułkownika. Aktywnie uczestniczyła w walkach, w tym w zbrojnej obronie Lwowa. Niestety, wróg był zbyt silny, a obrona w końcu upadła. Po upadku miasta Marii ledwo udało się dotrzeć do Warszawy, gdzie wstąpiła do służby pod dowództwem generała Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. Od października 1939 roku Wittek kierowała tajną komórką o kryptonimie „Spółdzielnia”, której zadaniem było mobilizowanie kobiet do pomocniczej służby wojskowej, tworzenie lokalnej sieci łączności oraz odtworzenie sieci szkoleniowej dla kobiet.
W marcu 1940 roku generał Stefan Rowecki, widząc udział kobiet w walce, rozwiązał istniejące organizacje kobiecej działalności ochotniczej i pomocniczej w siłach zbrojnych. Zamiast nich powołał Wojskową Służbę Kobiet, na czele której stanęła Wittek. Generał uważał, że nazywanie roli kobiet w ruchu oporu tylko pomocniczą lub ochotniczą jest niesprawiedliwe, ponieważ w żaden sposób nie oddaje to ich znaczącego wkładu.
Utworzenie tej organizacji wyraźnie pokazywało, że generał chciał podkreślić znaczenie wojskowej działalności polskich kobiet. Wittek postrzegała tę jednostkę jako wielki przełom w polskiej armii. Uważała ją za ważny krok w realizacji swojego marzenia, jakim było zrównanie praw i obowiązków żołnierek z ich kolegami – mężczyznami. Aby jednak potwierdzić równość płci w armii, konieczne były dalsze, ryzykowne kroki. Jeden z nich podjęła Elżbieta Zawacka, która z powodzeniem dostarczyła dekret do przedstawicieli polskiego rządu w Londynie. Misja zakończyła się sukcesem, a ówczesny prezydent RP Władysław Raczkowski przyznał kobietom prawo do służby wojskowej w polskiej armii na równych warunkach z mężczyznami.
Jednak uwieńczeniem wysiłków Wittek w zakresie równouprawnienia płci w armii było rozporządzenie Tadeusza Bora-Komorowskiego, dowódcy Armii Krajowej, które przyznawało każdej żołnierce prawo do stopnia wojskowego. Rozkaz ten był bez wątpienia wyrazem uznania dla niezwykle istotnego wkładu kobiet, które walczyły przeciwko okupantom. W 1944 roku Maria wzięła udział w Powstaniu Warszawskim, walcząc w centrum miasta i innych lokalizacjach. W uznaniu jej odwagi awansowano ją na pułkownika. Po stłumieniu powstania Wittek wraz z ludnością cywilną opuściła Warszawę i przeniosła się do Częstochowy. Tam kontynuowała działalność wojskową i patriotyczną aż do rozwiązania Armii Krajowej w styczniu 1945 roku. Miesiąc później wróciła do Warszawy, gdzie przyłączyła się do antysowieckiego spisku o kryptonimie „Nie”.
Działalność w okresie powojennym
Po zakończeniu II wojny światowej Polska nie odzyskała niepodległości. W 1948 roku, w warunkach ostrych represji wobec byłych żołnierzy Wojska Polskiego, Wittek została aresztowana i postawiona przed sądem. Następnie skazano ją na 6 miesięcy więzienia. Po wyjściu na wolność nadal była represjonowana. Komunistyczne władze uniemożliwiały jej podjęcie pracy odpowiadającej jej kwalifikacjom. Aby zarobić na życie, Maria zatrudniła się jako sprzedawczyni w kiosku w siedzibie Polskiego Radia.
Mimo prześladowań ze strony władz socjalistycznych, Wittek nie przestawała walczyć o Polskę. Utrzymywała także kontakty z rządem RP na uchodźstwie. W 1970 roku, aby uczcić pamięć kobiet walczących o wolność ojczyzny, Wittek zainicjowała utworzenie Komisji Historii Kobiet w Walce o Niepodległość. Brała również udział w wydaniu „Słownika uczestników walk o niepodległość Polski 1939-1945 r. Polegli i zmarli w okresie okupacji niemieckiej”.
Kiedy w 1981 roku w Polsce wprowadzono stan wojenny, Wittek pomogła ukryć przed Służbą Bezpieczeństwa archiwa związku „Solidarność” na Uniwersytecie Warszawskim. W 1984 roku brała udział w pracach Komitetu Obywatelskiego Obchodów 40-lecia Powstania Warszawskiego. W 1988 roku Maria została członkinią Komitetu Prymasowskiego Obchodów 70-lecia Niepodległości.
Kobieta generał
Po upadku komunizmu w Polsce, 3 maja 1991 roku, prezydent Lech Wałęsa nadał Marii Wittek stopień generała brygady. To historyczne mianowanie uczyniło ją pierwszą kobietą z generalskim stopniem w Wojsku Polskim.
Warto również zaznaczyć, że oprócz stopnia generalskiego, Wittek została uhonorowana licznymi odznaczeniami za swoją służbę wojskową. Dwukrotnie odznaczono ją Srebrnym Krzyżem Orderu Wojskowego Virtuti Militari, Krzyżem Powstania Warszawskiego, Krzyżem Niepodległości z Mieczami oraz Krzyżem Walecznych.
Maria Wittek spędziła ostatnie lata życia w Warszawie. Zmarła 19 kwietnia 1997 roku w wieku 97 lat. W 10. rocznicę jej śmierci w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie odsłonięto poświęcony jej pomnik. Ufundowała go jedna z jej najwybitniejszych uczennic – generał Elżbieta Zawacka.