Elżbieta Zawacka była żołnierką KG ZWZ-AK, uczestniczką Powstania Warszawskiego, wybitną pedagożką i wieloletnią działaczką społeczną. Jej życie to gotowy scenariusz na porywający film wojenny. Niezwykła odwaga, determinacja i konsekwencja uczyniły z niej znakomitą kurierkę.
W czasie II wojny światowej, posługując się fałszywymi dokumentami, przekroczyła granicę III Rzeszy ponad 100 razy, nielegalnie przewożąc na trasie Warszawa-Berlin rozkazy, meldunki i ważne informacje. Ta kobieta swoją działalnością wniosła ogromny wkład w wolność Polski. O jej życiu i służbie przeczytasz więcej na portalu poznanka.eu.
Dzieciństwo i młodość
Elżbieta przyszła na świat 19 marca 1909 roku w Toruniu. Jej ojciec był podoficerem armii pruskiej, później pracował jako pisarz sądowy, a matka zajmowała się wychowaniem dzieci. Ze względu na zakaz używania języka polskiego w Prusach, tylko rodzice Elżbiety i jej starsza siostra Marianna mówili po polsku. Dziewczyna ukończyła niemiecką szkołę podstawową, a maturę zdała w toruńskim Gimnazjum Żeńskim Humanistycznym. W 1935 roku Zawacka ukończyła Wydział Matematyki Uniwersytetu Poznańskiego. Po zdaniu egzaminów końcowych rozpoczęła pracę jako nauczycielka matematyki i fizyki w języku polskim i niemieckim. W tym samym roku uzyskała tytuł magistra filozofii i zdała egzaminy na kwalifikację nauczyciela szkoły średniej.
Podczas studiów Elżbieta angażowała się w działalność Organizacji Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK). Po studiach łączyła pracę nauczycielki matematyki z funkcją ochotniczki-instruktorki PWK i dowodziła własnym oddziałem. W 1937 roku Zawacka odeszła ze szkoły i w pełni poświęciła się budowaniu struktur PWK.
Od dowódcy do organizatorki komórki roboczej kobiet
W 1939 roku Zawacka została mianowana dowódcą Okręgu Śląskiego PWK w Katowicach. We wrześniu 1939 roku była żołnierką Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej Kobiet, który walczył w obronie Lwowa. Od października 1939 roku do końca 1945 roku Elżbieta służyła w wojsku podziemnym. Po złożeniu przysięgi w SZP w Warszawie pod pseudonimem „Zelma”, zorganizowała na Śląsku autonomiczną komórkę roboczą kobiet z członkiń PWK i pracowała jako szef łączności w sztabie Okręgu SZP-ZWZ.
Pod koniec 1940 roku Zawacką przeniesiono do Warszawy, gdzie służyła jako kurierka KG ZWZ-AK pod pseudonimem „Zo”. W tym okresie stała się prawdziwą legendą kurierów w okupowanej Europie. W latach 1939-1945, posługując się fałszywymi dokumentami, przekraczała granice ponad sto razy, przewożąc pieniądze, wiadomości i meldunki. W przerwach między wyjazdami wykładała na tajnych kompletach w warszawskim Liceum im. Narcyzy Żmichowskiej.
Wysłanniczka Armii Krajowej i konspiratorka
W 1942 roku Zawacką wyznaczono jako kandydatkę na emisariuszkę do Sztabu Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w Londynie. Powierzono jej zadanie usprawnienia łączności między sztabem a wojskami w Polsce oraz przekonania władz emigracyjnych o konieczności prawnego uregulowania służby kobiet w Wojsku Polskim. Agentka miała także dostarczać meldunki o sytuacji w kraju. Po pierwszej nieudanej próbie udało jej się dotrzeć do Anglii i stawić w sztabie 3 maja 1943 roku.
Z Londynu Elżbieta wróciła 10 września 1943 roku, skacząc na spadochronie, i tym samym dołączyła do elitarnej grupy cichociemnych wyszkolonych do zadań specjalnych. Elżbieta wybrała kurs spadochronowy, a po jego ukończeniu, w nocy z 9 na 10 września 1943 roku, z samolotu Halifax JD-171 „P” w ramach operacji „Neon-4” wylądowała na terenie okupowanej Polski. Jej lądowisko, zwane „Solnica”, znajdowało się we wsi Osowiec w powiecie grodziskim.
Wkrótce Zawacka zorganizowała oddziały Wydziału Łączności Zagranicznej „Circus” w Katowicach, Sosnowcu i Wiedniu, a także szkoliła kurierów i nawiązywała nowe szlaki. W marcu 1944 roku została zdemaskowana, zagrożono jej aresztowaniem i zmuszono do ucieczki z Warszawy.
W marcu 1944 roku, pod groźbą aresztowania, Elżbieta przeszła do służby w Komendzie Głównej Wojskowej Służby Kobiet (WSK) KG AK. W tym okresie wzięła udział w Powstaniu Warszawskim. Po powrocie z frontu w lutym 1945 roku Zawacka została zdemobilizowana i przez rok brała udział w działalności podziemnej, służąc w Wydziale Łączności i Rozpowszechniania Informacji Okręgu Zachodniego Sił Zbrojnych, a następnie w Zrzeszeniu Wolność i Niezawisłość.
W 1946 roku rozpoczęła pracę jako inspektor w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej. Do jej obowiązków należała organizacja zbiórek żywności dla najbardziej potrzebujących oraz udzielanie pomocy medycznej dzieciom wiejskim. W 1948 roku, po zwolnieniu z funkcji, wróciła do pracy nauczycielki matematyki, najpierw w Łodzi, a potem w Toruniu i Olsztynie.
Aresztowanie, praca akademicka i odznaczenia
W 1951 roku Elżbieta była prześladowana. Oskarżono ją o udział w siatce szpiegowskiej i posiadanie dziesięciodolarowego banknotu. Następnie zakazano jej prowadzenia działalności dydaktycznej i wtrącono do więzienia na kilka lat. Będąc za kratkami, zaczęła prowadzić zajęcia dydaktyczne dla współwięźniów. W więzieniu w Fordonie wykładała w szkole więziennej i pomagała osadzonym w przygotowaniach do matury. W 1955 roku Zawacka została objęta amnestią i zwolniona. W kolejnych latach brała aktywny udział w pracach towarzystw naukowych i pedagogicznych, w tym Międzynarodowej Rady Kształcenia Korespondencyjnego przy UNESCO, a w 1971 roku pod jej redakcją ukazał się podręcznik.
Kolejny etap życia tej wielkiej kobiety był poświęcony pracy akademickiej. W 1965 roku obroniła pracę doktorską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu i objęła stanowisko adiunkta w Katedrze Andragogiki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku. W 1975 roku, po uzyskaniu stopnia doktora habilitowanego, rozpoczęła pracę w Instytucie Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 1976 roku Elżbieta przeniosła się do Londynu, gdzie prowadziła badania naukowe. Po powrocie do Polski spotkały ją represje i prześladowania ze strony władz komunistycznych, co ostatecznie doprowadziło do jej odejścia z pracy naukowej.
Po przejściu na emeryturę w 1978 roku kobieta zajęła się działalnością społeczną, w tym tworzeniem funduszu Archiwum Pomorskiego Armii Krajowej oraz finansowaniem pomników i tablic pamiątkowych ku czci Polskiego Państwa Podziemnego i kobiet, które pracowały w jego strukturach. W 1996 roku Aleksander Kwaśniewski nadał Zawackiej tytuł profesora.
Za swoje wielkie zasługi Elżbieta Zawacka została dwukrotnie odznaczona Orderem Wojennym Virtuti Militari V Klasy, pięciokrotnie Krzyżem Walecznych, Orderem Orła Białego, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyżem Komandorskim tego orderu z gwiazdą. Kiedy w 2002 roku Instytut Pamięci Narodowej ustanowił nagrodę „Kustosz Pamięci Narodowej”, weszła w skład trójki pierwszych laureatów tego wyjątkowego wyróżnienia. W 2006 roku awansowano ją do stopnia generała brygady Sił Zbrojnych RP, stając się drugą kobietą w historii polskich sił zbrojnych, która dostąpiła tego zaszczytu.
Elżbieta Zawacka odeszła z życia 10 stycznia 2009 roku, nie dożywając dwóch miesięcy do swoich 100. urodzin. Stała się nie tylko symbolem walki o wolność, ale też kobietą, która niezależnie od okoliczności potrafiła znaleźć sens i cel w swoim życiu.